كوردستان ناوی جوگرافییه بۆ ئهو سهرزهمینهی كوردی تێدا ژیاوه و ئهژی.
كوردستان، ناوێكی دروستكراو نیه، بهڵكو ناوێكه له سهدهكانی ناوهراستهوه نوسهرانی مێژو و جوگرافیا به زمانهكانی عهرهبی و فارسی بۆ نیشانه دان به مهڵبهندی ژیانی كورد به كاریان هێناوه.
ئهم سنوره هێڵێكی سیاسی یا كارگێڕی دیاریكراو جیای نهكردۆتهوه له سنوری ژیانی نهتهوهكانی دراوسێی، له بهر ئهوهی كورد ههمیشه نهتهوهی ژێردهستهی نهتهوهیهكی سهردهستهی له خۆی بههێزتر بوه، نیشتمانهكهی به شێوهیهكی قانونی نهناسراوه، زۆر جار و تا ئیستایش له ههندێ دهوڵهت دا ئینكاری كراوه و ئهكرێ و، ئهرزی لێ داگیر كراوه، دهركراوه و جێگۆڕكێ به دانیشتوانی كراوه، ناوی گوند و چهم و چیاكانی گۆڕاوه...
"كێشهی ئهرزیی" له زۆر جێی دنیا ههیه. جاری وا ههیه كێشه له سهر خاوهنێتی گوندێك، شاخێك، جهزیرهیهك، چهمێك، لێواری ئاوێك، له نێوان دو دهوڵهت دا، یا تهنانهت له ناو یهك دهوڵهت دا له نێوان دو یهكهی كارگێڕی دا رو ئهدا و دهیان ساڵ ئهخایهنێ. گهلان ئاماده نین دهس له ئهرز و ئاوی خۆیان ههڵبگرن.
حیزبوڵای لوبنانی رزگار كردنی "مهزاریع شهبعا" ی كردۆته بیانوی مانی داوودهزگاكانی خۆی و چهكدارهكانی. مهزاریع شهبعا له ژێر دهستی ئیسرائیل دایه. گوندێكی پچوكه ساخ نهبۆتهوه موڵكی لوبنان یا هی سوریایه، چونكه ههردوكیان ئیدیعای موڵكیهتی ئهكهن.
"كێشهی ئهرزیی" سنوری كوردستانی جنوبی (به زاراوی بیستهكانی سهدهی بیستهم) و كوردستانی عیراق (به زاراوی ئهم زهمانه) له دوای یهكهمین جهنگی جیهانییهوه له بهردهم بزوتنهوهی نهتهوهیی كوردا دروست بوه و بۆته ناكۆكییهكی سهرهكی له نێوان كورد و، سهرهتا له گهڵ دهسهڵاتی ئینگلیزی و، دوای ئهویش، له گهڵ ههمو حكومهتهكانی عیراق، ههر له سهردهمی مهلیك فهیسهلی یهكهمهوه تا روخانی سهدام حسێن.
دوای روخانی رژێمی بهعس و، ههڵتهكاندنی بنچینهكانی تهعریب له ههندێ ناوچهی كوردستانی دا، گهلی كورد ئومێدێكی زۆری پهیدا كرد زوڵمی مێژویی له سهر ههڵبگیرێ و، ناوچه كوردستانییه تازه رزگارهكان بخرێنه سهر ههرێمی كوردستان، بهڵام ئهو ئومێده نههاته دی. له لایهكهوه دهسهڵاتی ئهمهریكی رێگهی نهدا ئهو ناوچانه بخرێنه سهر ههرێم و، له لایهكی ترهوه كه "قاد" نوسرا چهندین كۆسپی قانونی دانا له بهردهم گێڕانهوهی ناوچه كوردستانییهكان بۆ سهر ههرێم.
مادهی 53 ی "قاد" كه بۆ به رهسمیی ناسینی حکومهتی ههرێمی كوردستان تهرخان كراوه و، گروپی كوردی لهوانه بهڕێزان تاڵهبانی و بارزانی ئیمزایان كردوه، سهبارهت به سنوری كوردستان چهند بڕگهیهكی قانونی رون و دیاری به سهر كوردا سهپاندوه، كه ههمویان به زهرهری تهواو ئهبن، ئهبێ ههوڵ بدرێ له كاتی نوسینی دهستوردا راست بكرێنهوه، لهوانه:
بڕگهی ئهلف ئهڵێ: دان ئهنرێ به حکومهتی ههرێمی كوردستان دا، كه حكومهتی رهسمیی ئهو ئهرزانهیه، له پارێزگاكانی دهۆك و ههولێر و سلێمانی و كهركوك و دیاله و نهینهوا، له لایهن حكومهتی ناوبراوهوه له 19 ی 3 ی 2003 بهڕێوه براوه...
بهم پێیه ههمو ناوچه كوردستانییهكانی كه له ژێر دهستی سهدام دا بون و له ئهنجامی روخانی رژێمی بهعس دا رزگار بون ههر له دهرهوهی ههرێم مانهوه.
بڕگهی ب ئهڵێ: سنوری كارگێڕی ههر 18 پارێزگاكهی عیراق له ماوهی گواستنهوهدا بێ گۆڕین وهكو خۆیان ئهمێننهوه.
بهم پێیه كهركوك وهكو خۆی مایهوه قهزا و ناحیهكانی كه دوای ساڵی 1968 لێی جیا كرا بونهوه نهخرانهوه سهری.
ههروهها ناوچه كوردستانییهكانی كه بهسترا بون به نهینهوا و سهلاحهدین و دیالهوه نهخرانهوه سهر ههرێمی كوردستان.
بڕگهی ج ئهڵێ: چهند پارێزگایهك له دهرهوهی ههرێمی كوردستان، به مهرجێ له سێ تێ نهپهڕێ، جگه له بهغداد و كهركوك مافیان ههیه، له ناو خۆیان دا ههرێمێ پێك بهێنن...
بهم پێیه:
1. ههرێمی كوردستان كه پێك دێ له 3 پارێزگای دهۆك و ههولێر و سلێمانی وهكو خۆی مایهوه، هیچ پارێزگایهكی تر، لهوانه كهركوك، بۆیان نهبو بێنه سهر ههرێمی كوردستان.
2. كهركوك و بهغداد نابێ له گهڵ هیچ پارێزگایهكی تردا ههرێمێكی فیدرالی پێك بهێنن. ئهمهش لهو كاتهوه رازی بونێكی ژێرزارهكییه بهوهی كه ئهشێ كهركوك، به جیا له ههرێمی كوردستان و به جیا له ههرێمهكانی تری عیراق، خۆی به تهنیا یهكهیهكی فیدرالی بێ.
لهم چهند حهفتهیهدا، كه دهستوری ههمیشهیی عیراقی تێدا ئهنوسرێ، ئهم كێشهیه دیسان سهر ههڵئهداتهوه و، له دو ئاستی جیاوازدا ئهبێته مایهی لێدوانی گهرم و مشتومڕی زۆر و ناكۆكی:
ئاستی یهكهمیان، له ناو ئهندامانی كۆمیتهی نوسینی دهستور و له ناو ئهندامانی كۆمهڵهی نیشتمانی دا.
ئهندامانی كۆمیتهكه، چ كورد بن و چ عهرهب و توركمان، بیانهوێ یا نهیانهوێ، توشی ئهم پرسه ئهبن، به تایبهتی كاتێ كه دێنه سهر دیاری كردنی سنوری ههرێمی كوردستان و، داوای كورد بۆ گێڕانهوهی ناوچه كوردستانییهكانی دهرهوهی ههرێم بۆ سهر ههرێم. ئالێرهدا پرسیارهكه به زهقی دێتهوه بهردهم ههمویان: سنوری كوردستان كوێیه؟ ئا لێرهدا بۆچونه جیاوازهكانی كورد و ئهوان روبهڕوی یهكتری ئهبنهوه و، ناكۆكی و گومان له یهكتری دروست ئهبێتهوه.
ئاستی دوهمیان، له ناو خهڵكی عیراق دا.
شۆڤێنییهكانی عهرهب، به درێژایی دهیان ساڵ، به هۆی پرۆگرامی خوێندن و دهزگاكانی راگهیاندن و نوسینهوهی سهرلهنوێی مێژوی عیراق و عهرهب، عهرهبی عیراقیان به گیانی رهگهزپهرستی پهروهرده كردوه. وایان تێ گهیاندون عیراق بهشێكی له جیابونهوه نههاتوی نیشتمان و نهتهوهی عهرهبه. زۆریان لایان وایه كورد ئهرزی خۆی نیه و له سهر ئهرزی ئهوان دانیشتون و، ئهوهی ئهوان به كوردیان بهخشیوه توركیا و ئێران نیوهی ئهوهیشیان نهداونهتێ.
شۆڤێنییهكانی عهرهب، چ عهلمانی و چ دینیی، ههوڵێكی زۆر ئهدهن بۆ ئهوهی رای گشتی عهرهبی عیراق دژی خواستهكانی كورد بوروژێنن و، دهوڵهتانی دراوسێ بكهن به گژی دا.
شهری دهستور، شهڕێكی سیاسی سهخته، ئهبێ كورد خۆی بۆ ههمو ئهگهرهكانی ئاماده بكا.
خۆ ئاماده كردن بۆ ئهم ململانێیه: "كێشه ئهرزییهكانی نێوان كورد و عیراق" و شێوهی بهڕێوهبردنی و به لادا خستنی به قازانجی كورد، كارێكی ئاسان نیه. به ئیدیعا و موزایهده و ههراو هوریا و پرۆپاگاندهی دیماگۆگی دهزگاكانی راگهیاندن ناكرێ، ههندێ جار رهنگه پرۆپاگانده به قازانجی كاتیی حیزب بێ بهڵام به زهرهری ههمیشهیی كورد تهواو ببێ.
ساخ كردنهوهی ناوچه كوردستانییهكان پلانێكی ههمه لایهنهی ورد و ژیرانهی ئهوێ، كه جگه له سهركردایهتی كورد و نوێنهرانی كورد له كۆمهڵهی نیشتمانی و ئهنجومهنی نیشتمانی دا، ئهبێ چهندین شارهزای ئهو ناوچانه و پسپۆڕی جوگرافیا و مێژو و قانون و كارگێڕی... بۆ كۆ بكرێتهوه لهم شهڕهدا هاوكار بن.
بهر له ههر شتێ پێویسته كورد ناوچه كوردستانییهكانی دهرهوهی ههرێم دیاری بكا.
ئهو ناوچانهی داوای ئهكا بخرێنه سهر ههرێمی كوردستان كامانهن؟
كامانهن ناوچهكانی ههموی كوردن؟
كامانهن ناوچهكانی تێكهڵاون له كورد و نهتهوهكانی تر؟
كامانهن ناوچهكانی له كورد زهوت كراون و، ئیستا كوردیان تێدا بۆته كهمایهتی یا پاكتاوی نهژادی كراون؟
كورد چی ئهكا بۆ ئهوهی كهمایهتییه نهكوردهكانی دانیشتوی ناوچه كوردستانییهكان به لای خۆی دا رابكێشێ؟
كورد چۆن له گهل توركمان، عهرهب، مهسیحییهكان، رهفتار ئهكا؟
كورد له سهر كوێ پێ دائهگرێ و له سهر كوێ سهودا و سازان ئهكا؟
كورد له داواكارییهكانی دا بۆ ههر ناوچهیهك ئهبێ پشت ئهستور بێ به بیانوی جوگرافی مێژویی و دیمۆگرافی و، به بهڵگهی سیاسی و قانونی.
ئهبێ دانیشتوانی ئهو ناوچانه ساز بدرێن خۆیان ببن به ئاڵاههڵگری گهڕانهوهیان بۆ سهر كوردستان.
جگه له بزوێنهری سیاسی جۆرێ له دهسكهوتی مادییان بخرێته بهر چاو ئهگهر بهسترانهوه به كوردستانهوه، چ قازانجێ ئهكهن.
ئهبێ میكانیزمێ دابنرێ بۆ جێبهجێ كردنی پرۆسهی گهڕانهوهیان بۆ سهر كوردستان.
چهندین ساڵه كورد به رێگهی جۆراوجۆر خهباتی كردوه بۆ به دهس هێنانی مافهكانی، له سهرو ههمویانهوه دیاری كردنی سنوری نیشتمانهكهی، ئیستا كه له كاتی نوسینی دهستوردا چارهنوسی ئهو ناوچانه به لادا ئهخرێ، سهركردایهتی كورد له بهردهم تاقیكردنهوهیهكی مێژویی سهخت دایه:
تا چهند سهركهوتو ئهبێ "كێشه ئهرزییهكان" به قازانجی ههرێمی كوردستان به لادا بخا!
