ههڵبژاردنی 30 ی 1 ی 2005 له ههمو ناوچهكانی عیراقدا نهتوانرا وهكو یهك بهڕێوهبچێ و به یهك شێوه ئهنجام بدرێ.
ئهگهر ناوچهكانی عیراق "سنورێكی وههمیی" نهتهوهیی و تائیفی بۆ بكێشرێ، ئهشێ ببێته 3 ناوچهی جیاوازی: كوردنشین، سوننهنشینی عهرهبی، شیعهنشینی عهرهبی، كه 3 پێكهێنهری سهرهكی گهلی عیراقن.
له ناوچهی پێكهاتهی یهكهمدا، كه خۆیان به %65 ی دانیشتوانی عیراق دائهنێن، له ناوهڕاست و خواروی عیراق، مهڵبهندی شیعهنشینی عهرهب، سیستانی دهستی خسته ههڵبژاردنهوه. خۆی لێ كردن به خاوهن. سهرهتا ههمویانی له لیستێكی یهكگرتودا كۆ كردهوه، ئینجا داوای لێ كردن بۆ ئهوهی بچنه بهههشت بچن بۆ دهنگدان و بۆ ئهوهی "تهڵاق"یشیان نهكهوێ دهنگ به لیستی یهكگرتوی شیعه بدهن. دهنگدهرانی شیعه به لێشاو بهشدار بون و، زۆرایهتی كورسییهكانی كۆمهڵهی نیشتمانییان به دهس هێنا.
له ناوچهی پێكهاتهی دوهمدا، كه به سێگۆشهی سوننی ناو ئهبرێ، له ناوچهكانی رۆژئاوای عیراق، ناوچه سوننهنشینهكانی ئهنبار، سهلاحهدین، نهینهوا و بهشێكی دیاله و تهئمیم... چهندین لا دهستیان وهر دایه رهوتی ههڵبژاردنهوه:
تهنزیمی قاعیده ههڕهشهی كوشتن و تهقاندنهوهی كرد له ههمو ئهوانهی بهشداری ههڵبژاردن ئهبن، ههر لهو دوكاندارانهوه كه كارتی خۆراكیان لا بو، تا ئهوانهی سهرپهرشتی سنوقی دهنگدان ئهكهن و، تا ئهوانهی خۆیان ئهپاڵێون و دهنگ ئهدهن. ههڕهشهكانی قاعیده جێی خۆی گرت. هاوكات له گهڵ ئهو ههڕهشانه، ههیئهتی عولهمای موسلیمین داوای له خهڵك كرد بایكۆتی بكهن. حیزبی ئیسلامی عیراق له پرۆسهكه كشایهوه. زۆرایهتی سوننهی عهرهب پێیان وابو ههڵبژاردن له عیراقدا سهرناگرێ. بهمجۆره زۆرایهتی عهرهبی سوننه، به زۆر بێ یان به خوایشت، بهشداری ههڵبژاردن نهبون و، ژمارهیهكی كهمیان گهیشتنه كۆمهڵهی نیشتمانی.
له كوردستان ههڵبژاردن بێ گیروگرفت بهڕێوه چو.
لیستی یهکگرتوی شیعه 146 جێگه و، لیستی هاوپهیمانی كوردستان 75 جێگه و، لیستی عیراقیه 40 جێگه و، لیستهكانی تر ژمارهی كهمیان به دهس هێنا. له ئهنجامی ئهمهدا نهخشهی سیاسی ناو كۆمهڵهی نیشتمانیی عیراق "ناهاوسهنگ" بهڵكو "لاسهنگ" دهرچو.
ئیستا ههر لایهك، له پێكهاتهكانی گهلی عیراق، سهرهكی و پچوك، داواكانی خۆی ئههێنێته سهر مێزی گفتوگۆ و، ئهیهوێ له دهستوری ههمیشهییدا بیچهسپێنێ.
• شیعهكان ههوڵ ئهدهن ناسنامهی دینی به سهر دهوڵهتی عیراقدا بسهپێنن.
• عهرهبه نهتهوهپهرستهكان، چ عهلمانی و چ دینی، ههوڵ ئهدهن ناسنامهی عهرهبی به سهر دهوڵهتی عیراقدا بسهپێنن.
• كورد ههوڵ ئهدا وهكو نهتهوهی سهرهكی له گهڵ نهتهوهی سهرهكی عهرهبدا یهكێتییهكی ئارهزومهندانه له سهر بنچینهی فیدرالیزم دابمهزرێنێ.
• توركمان ههوڵ ئهدا وهكو نهتهوهی سێیهم بناسرێ و له پایه سهروهرییهكانی دهوڵهت و داوودهزگا حكومهتییهكاندا بهشی بدرێ.
• یهزیدی ئهیانهوێ له دهستوردا وهكو گروپێكی دینی دانپیانراو ناویان بهێنرێ.
• كلدۆ ئاشوری ئهیانهوێ مافی دینیی، سیاسی، رۆشنبیری، كارگێڕی.. یان، بسهلمێنرێ و، له داوودهزگاكانی دهوڵهتدا بهشدار بكرێن.
مهسیحییهكان له ناو خۆیاندا ناكۆكن ههندێكیان ئهیانهوێ ههمویان له ژێر ناوی كلدۆئاشوریدا كۆ بكرێنهوه، بهڵام ههندێكی تریان خۆیان به یهك نهتهوه نازانن، پێیان وایه 3 نهتهوهی جیاوازن: كلدانی، ئاسوری، سریانی، بهلام ههمویان به دین مهسیحی و به مهزهب جیاوازن.
ههر یهكێ لهمانه نۆڕینی خۆی بۆ عیراقی نوێ و سهرهتا گشتییهكانی دامهزراندنهوهی ههیه، له ههمان كاتدا داوای تایبهتی خۆی ههیه.
قانونی ئیدارهی دهوڵهت "قاد"، كه تا نوسینی دهستوری ههمیشهیی و پهسهندنی و، ههڵبژاردنی حكومهتێكی نوێ به پێی دهستوری نوێ، كاری پێ ئهكرێ، ئهشێ ههموی یا ههندێكی بكرێته بنچینه بۆ نوسینی دهستوری داهاتو، بهڵام كهموكوڕییهكانی و، گۆڕانی تهرازوی هێزهكانی ناو كۆمهڵهی نیشتمانی به قازانجی "شیعهی سیاسی" بابهته كۆنهكان، كه به چاره نهكراوی به جێ هێڵراون، ئهژێنێتهوه و بابهتی تازه ئههێنێته گۆڕێ. له چهندین بابهتی بنهڕهتیدا بیروبۆچونی جیاواز ههیه، له ناو ئهوانهدا: دهوری دینی ئیسلام له دهوڵهتی عیراقی نوێدا، عروبه و عهرهبایهتی عیراق، ناوهندێتیی و نهناوهندێتیی، فیدرالیزم، سیستهمی حوكمڕانی، مافی ئافرهت...
یهكهم، عیراق و ئیسلام
دهستورهكانی عیراق، سهرهڕای جیاوازی قۆناغه سیاسییهكانی نوسینیان، ههمویان ئیكتیفایان بهوه كردوه: "ئیسلام دینی رهسمی دهوڵهته". دوای روخانی رژێمی بهعس زۆر كهس به هیوا بون "دین له دهوڵهت جیا بكرێتهوه" و عیراقی نوێ "دهوڵهتێكی عهلمانی" بێ، بهڵام به پێچهوانهی ئهم چاوهڕوانییهوه دهوری دین له ژیانی سیاسیدا، له چاو جاراندا بههێزتر بو.
عیراق له ماوهی سهد ساڵی رابوردودا هیچ كاتێ، به ئهندازهی ئیستا، رێكخراوه دینییه بنچینهوانهكانی ئیسلامی سیاسی، چ له ناو شیعهدا و چ له ناو سوننهدا، زاڵ نهبون به سهر كۆمهڵدا.
له ناو شیعهدا چهندین رێكخراوی دینی - سیاسی بڵاو بونهتهوه، لهوانه:
مهجلیسی ئهعلای سهورهی ئیسلامی له عیراقدا. ئهمیش چهندین رێكخراوی تری سیاسی، چهكدار، فیكری، خێریی.. دامهزراندوه، كه گرنگترینیان رێكخراوی "بهدر"ه.
حیزبی دهعوهی ئیسلامی ئهویش 3 باڵی جیاوازن: حیزبی دهعوه، تهنزیمی عیراق، حهرهكهی دهعوهی ئیسلامی.
حیزبی فهزیله.
تهیاری سهدر.
ههروهها دهیان رێكخراوی پچوك و خۆجێیی كه به ناوی دینهوه كار ئهكهن.
مهجلیسی ئهعلا له ئهنجومهنی 7 پارێزگادا، لهوانه ئهنجومهنی پارێزگای بهغداد، حیزبی فهزیله له ئهنجومهنی 3 پارێزگادا، لهوانه ئهنجومهنی پارێزگای بهسرا، دهسهڵاتدارن.
له ناو سوننهشدا چهندین رێكخراوی دینی – سیاسی بڵاو بونهتهوه، لهوانه:
تهنزیمی قاعیدهی جیهاد و تهوحید و، دهیان رێكخراوی چهكدار كه به ناوی ئیسلامهوه كاری تێڕۆڕیستی ئهكهن.
ههیئهتی عولهمای موسلمین، كه وهكو باڵی سیاسی رێكخراوه تێڕۆڕیستییهكان رهفتار ئهكا.
دهیان رێكخراوی تری پچوك و خۆجێیی كه به ناوی دینهوه به ئاشكرا و نهێنی كار ئهكهن.
حیزبی ئیسلامی عیراقی.
دینیییهكان ههوڵ ئهدهن ناسنامهی ئیسلامی به سهر دهستوردا بسهپێنن، بیانویان بۆ ئهمهیش ئهوهیه كه زیاتر له %95 ی دانیشتوانی عیراق موسوڵمانن. له "قاد"ا زۆر زیاتریان له جاران سهپاند. (بڕگهی ئهلفی مادهی7) ئهڵێ: "ئیسلام دینی رهسمیی دهوڵهته و به یهكێ له سهرچاوهكانی تهشریع دائهنرێ و، له ماوهی گواستنهوهدا نابێ قانونێ دابنرێ له گهڵ سهوابیتی ئیسلام، كه ئیجماعی لهسهره، و له گهڵ سهرهتاكانی دیمۆكراتی و مافهكانی كه له بابی 8 ی ئهم قانونهدا هاتوه، نهگونجێ. ئهم قانونه رێزی ناسنامهی ئیسلامی زۆرایهتی گهلی عیراق ئهگرێ و، گشت مافه دینییهكانی ههمو كهس له ئازادی باوهڕ و ئهنجامدانی رێوشوێنهكانی دابین ئهکا." ئهم مادهیه لێكدانهوهی جیاواز و جۆراوجۆر ههڵئهگرێ.
ئیستایش رهنگه له كاتی نوسینی دهستوردا ههمان پرس، گهرمتر له جاری پێشو، سهر ههڵبداتهوه. ههندێكیان داوا ئهكهن: "ئیسلام تهنیا سهرچاوهی تهشریع بێ" و، ههندێكی تریان داوا ئهكهن: "ئیسلام سهرچاوهی سهرهكی تهشریع بێ"، له نێوان ئهوانهدا و له نێوان ئهوانهی ئهڵێن: "ئیسلام ئهبێ سهرچاوهیهكی سهرهكی تهشریع بێ" و، نهرمتر: "ئیسلام یهكێ له سهرچاوهكانی تهشریع بێ" مشتومڕ دروست ئهبێ.
لهوانهیه ئهمه ببێته یهكێ له مشتومڕه سهرهكییهكانی دانهرانی دهستور نهك ههر له نێوان لایهنگرانی ئیسلامی سیاسی و لایهنگرانی جیاكردنهوهی دین له دهوڵهت، بهڵكو له نێوان لایهنگرانی شهریعهتدا خۆیاندا.
ئهگهر ئیسلام كرا به "تهنیا سهرچاوه" یا "سهرچاوهی سهرهكی" كام شهریعهت ئهكهن به سهرچاوه؟ فیقهی شیعی یان فیقهی سوننی؟
ئهگهر فیقهی شیعی به زۆرایهتی دهنگ سهپێنرا، كام فیقهی شیعی كاری پێ ئهكرێ؟
دوهم، عیراق و عهرهب
نهتهوهپهرستهكانی عهرهب، دینی و نهدینییان، ئهیانهوێ مادهی كۆنهكانی دهستوره كۆنهكانی عیراق كه "عیراق بهشێكه له نهتهوهی عهرهب" له دهستوری داهاتودا جێگیر بكهن و، ناسنامهی عهرهبی عیراق ساخ بكهنهوه و، عیراق وهكو ههر دهوڵهتێكی تری عهرهبی له قهڵهم بدهن. بیانویان بۆ ئهمهش ئهوهیه كه له %80 زیاتری دانیشتوانی عیراق عهرهبن.
ئهمه كێشهیهكی كۆنه له نێوان كورد و نهتهوهپهرستهكانی عهرهبدا. ئهوان پێیان داگرتوه له سهر ئهوهی: "عیراق بهشێكه له نهتهوهی عهرهب". كوردیش پێی داگرتوه له سهر ئهوهی: "گهلی عهرهبی عیراق بهشێكه له نهتهوهی عهرهب و گهلی كوردی عیراق بهشێكه له نهتهوهی كورد".
كورد تا چهند ئهتوانێ ئهمه بهوان بسهلمێنێ، یان ئهوان تا چهند ئهتوانن به سهر كوردیدا بسهپێنن؟ وهكو چارهیهكی مامناونجی (بڕگهی بێی مادهی 7) ی "قاد" نوسیوێتی: "عیراق وڵاتێكی فرهنهتهوهیه و گهلی عهرهبی تێدا بهشێكی له جیابونهوهنههاتوی نهتهوهی عهرهبه". ئهم گۆڕینه ئهگهرچی خواستی كوردی نههێناوهته دی بهوهی به ئاشكرا بڵێ: "كوردی عیراق بهشێكه له نهتهوهی كورد"، بهڵام ناڕهزاییهكی فراوانی له ناو نهتهوهپهرستهكانی عیراق و سهرانسهری وڵاتانی عهرهبیدا وروژاند. عهرهبی توڕه كردوه، كوردیشی پێ رازی نهكراوه.
لێرهدا چهند پرسیارێ دێنه پێشهوه:
كورد تا چهند ئهتوانێ عیراق له وڵاتانی عهرهبی داببڕێ؟
كورد چهند قازانج ئهكا له دابڕینی عیراق لهوڵاتانی عهرهبی؟
كورد چ زهرهرێ ئهكا له مانهوهی عیراق له ناو وڵاتانی عهرهبیدا؟
كورد ئهیهوێ وهكو عهرهب به نهتهوهی سهرهكی دابنرێ، ئهگهر گهلی عهرهب له عیراقدا بهشێكه له نهتهوهی عهرهب و عیراقی عهرهبی بهشێكه له نیشتمانی گهورهی عهرهب، كوردیش بهشێكه له نهتهوهی كورد و كوردستانی عیراق بهشێكه له نیشتمانی گهورهی كورد.
سێیهم، عیراق و فیدرالیزم
دهوڵهتی عیراق ساده بێ یا لێكدراو؟ ناوهندی بێ یا نهناوهندی؟ فیدرالی بێ یا نه؟ ئهمانهش لهو پرسانهن كه ئهبێ دهستوری نوێ یهکاڵایان بكاتهوه.
مادهی 4 ی "قاد" نوسیوێتی: "نیزامی حوكم له عیراقدا جمهوری، فیدرالی، دیمۆكراتی، پلورالییه، دهسهڵات له نێوان حكومهتی فیدرالی و حکومهتهكانی ههرێم و پارێزگاكان و شارهوانییهكان و بهڕێوهبهرایهتیهیه خۆجێییهكاندا دابهش ئهكرێ، نیزامی فیدرالی له سهر بنچینهی راستییه جوگرافی و مێژوییهكان و جیاكردنهوهی دهسهڵاتهكانه، نهك له سهر بنجینهی رێچهڵهك، رهگهز، ئیتنی یا نهتهوهیی یا مهزهبی."
عیراق ماوهیهكی درێژ ناوهندێكی بههێز و دهسهڵاتدار حوكمی كردوه. ههمو سهرچاوهكانی سامان و دهسهڵات و هۆیهكانی ژیانی گرتۆته دهس خۆی. ناوهندێتی بۆته بهشێ له بیری سیاسی كاربهدهستان و، كردویانه به بیانویهك بۆ پاراستنی یهكێتی ئهرز و گهلی عیراق. چهندین وهچه و چهندین نهوهی عیراقی له خوێندنگه و زانكۆ زانستی و جهنگی و پۆلیسییهكانی عیراقدا بهم بیره پهروهرده كراون. ههر جۆره باسێ له دابهشكردنی دهسهڵات له نێوان ناوهند و چواردهوریدا چهند كهم و لاواز بوبێ، به ههوڵدانی جیابونهوهخوازی دائهنرا. ئهم جۆره بیر كردنهوهیه تا ئیستایش له مێشكی گهلێ له سیاسییهكانی عهرهبدا، چ سوننی و چ شیعی، چ عهلمانی و چ دینی، تهنانهت له مێشكی ههندێ دیمۆكرات و كۆمۆنیستی عیراقیدا ماوه.
بۆ یهكهم جار له عیراقدا كورد باسی خۆبهڕێوهبردن و "ئیدارهی موختاره" و "لامهركهزی" و "حوكمی زاتی"... هێناوهته ناو گفتوگۆی سیاسییهوه. ههر ئهویش بۆ یهكهم جار حكومهتی عیراقی ناچار كرد له 1963 دا "نهناوهندێتی كارگێڕی" و له 1970 دا "ئۆتۆنۆمی" بۆ كوردستان بسهلمێنێ.
بهر له روخانی سهدام زۆری سهرانی موعارهزهی عیراقی، به تایبهتی ئهوانهی هاوپهیمانی كورد بون، سهرهتای فیدرالییان سهلماند بو بۆ رێكخستنی نێوان كوردستان و حكومهتی بهغداد، ئهوهش هیچ منهتێكی تێدا نهبو چونكه كوردستان، به كردهوه خۆی له ههرێمێكی فیدرالی زیاتر، له دهوڵهتێكی سهربهخۆ ئهچو.
یهكێ له ههڵه مێژویییهكانی سهركردایهتی كورد له ساڵانی بهرههڵستی سهدام و رژێمی بهعسدا ئهوه بو: كێشهی سنوری كوردستان و دهسهڵاتهكانی ههرێمی فیدرالی كوردستانیان ئهودهم له گهڵ هاوپهیمان و هاوكاره عیراقییهكانیان ساخ نهكردهوه و ههڵیان گرت بۆ رۆژێكی وهكو ئهمڕۆ. ئهودهم ئهكرا وهكو مهرجی هاوكاری ئهم خواستانهیان پێ بسهلمێنرایه. ههرچهنده لهوانه بو ئهمڕۆ دوای ئهوهی ههندێ دهسهڵاتیان كهوتۆته دهس لێی پاشگهز ببنهوه و، بیانوی تازه ساز بكهن، بهڵام كورد ئیستا بهڵگهیهكی بههێزی به دهستهوه ئهبو.
سهرهتای فیدرالی، له ناو زۆر كۆڕ و كۆمهڵ و شار و ناوچهی عهرهبیدا پهسنده و، خهریكه له ههندێ ناوچهی عیراق، بۆ چارهسهر كردنی كێشهكانیان: كێشهی ئاسایش، بێكاری و ههژاری، كهمی كاروباری خزمهتگوزاری ئاوی خواردنهوه و كارهبا و زێراب و رێگاوبان و ئاوهدانكردنهوه، ئهبێته خواستی خهڵكی. ههرێمی كوردستان نمونهیهكی باشی، لهو لایهنهوه، له لا دروست كردون.
ههرچهنده تا ئیستایش له ناو عهرهبدا ههن فیدرالییان پێ قبوڵ ناكرێ، وهكو له سوێندخواردنهكهی وهزیرهكاندا پیشانیان دا، بهڵام كێشهی سهرهكی ئیستا سهلماندن و نهسهلماندنی سهرهتای فیدرالی نیه، بهڵكو جۆری فیدرالی و ناوهرۆك و دهسهڵاتهكانێتی.
جۆری فیدرالییهكه چیه؟ كارگێڕییه، جوگرافییه، مێژویییه، نهتهوهیییه، دینییه، مهزهبییه؟ له سۆنگهی چیهوه چهند پارێزگایهك له ههرێمێكی فیدرالیدا یهک ئهگرن و، چی پێكهوه كۆیان ئهكاتهوه؟ بۆ ئهوهی جۆرێ له نهناوهندێتی كارگێڕییان ههبێ؟ نزیكی جوگرافییان له یهكتری و مێژوی هاوبهش و داب و نهریتی كۆمهڵایهتی؟ قازانجی ئابوری هاوبهش؟ ئامانجی نهتهوهیی؟ یا خۆپاراستنی مهزهبی له ههڵاواردنی تائیفی؟ له یهكچونی ئایدیۆلۆجیا و سیستهمی سیاسی؟
چوارهم، عیراق و سیستهمی حوكم
سیستهمی سیاسی ئیستای عیراق، به پێی "قاد"، پارلهمانییه. كۆمهڵهی نیشتمانیی عیراق سهرۆك و جێگرهكانی ههڵئهبژێرێ. ئهمه له لایهكهوه باشه بۆ گهلی عیراق، چونكه جۆرێكه له گهرهنتی بۆ ژیانی دیمۆكراتی و رێ نهدان به كهس ببێتهوه به دیكتاتۆر، یا تهنانهت به دهسهڵاتداری یهكهمی سهروی پارلهمان. له لایهكی ترهوه باشه بۆ كورد، چونكه له ناو پارلهمانێكی چهند سهد كهسیدا ههمیشه ماوهی سهودا و سازان و پێكهاتن ههیه له نێوان فراكسیۆنی كورد و فراكسیۆنهكانی تردا، ئهوسا ههلێ له بهردهم كوردا ئهبێ بۆ ئهوهی بتوانێ ببێته سهركۆمار یا سهروهزیران، له كاتێكدا ههڵبژاردنی كوردێ له ناو گهلێكی 25 – 27 ملیۆنی دا، كه زۆرایهتییان عهرهبن، ئهگهر مهحاڵ نهبێ ستهمه.
له ناو لیستی یهكگرتوی شیعیدا بۆچونێكی بههێز ههیه كه سیستهمی سیاسی عیراق، وهكو سیستهمی سیاسی ئێران، سیستهمی سهرۆكایهتی بێ، به ههڵبژاردنی گشتی له ناو خهلك دا ههلببژێردرێ و، ئهو خۆی بهرزترین دهسهڵاتی كارگێڕی وڵات بێ و، خۆی وهزیرهكانی خۆی ههلبژێرێ و سهرۆكی وهزیرانی نهبێ. شیعهی سیاسی پێیان وایه له بهر ئهوهی ئهوان زۆرایهتی دانیشتوانی عیراقن مافێكی ئاسایی خۆیانه ئهوان سهرۆكی عیراق بن و، پێیان وایه له ههر ههڵبژاردنێكی گشتیدا بۆ سهرۆكی كۆمار، جگه له پاڵێوراوی شیعه، هیچ پاڵێوراوێكی تر، كورد یا عهرهبی سوننی، ههلی دهرچون و بردنهوهی نابێ.
پێنجهم، عیراق و ئافرهت
ئهگهرچی (بڕگهی جیم له مادهی 30) "قاد" ئهوهی بڕییهوه كه ئهبێ رێژهی ئافرهت له چواریهكی ئهندامانی كۆمهڵهی نیشتمانیی عیراق كهمتر نهبێ و، یاسای ههڵبژاردن لهوهیشی تێ پهڕاند ههمو لیستهكانی ناچار كرد كه دوای ناوی 2 پیاو ناوی 1 ئافرهت بنوسرێ، بهم پێیه سێیهكی ئهندامانی كۆمهڵهی نیشتمانیی ئافرهتن و بهشێكیان له رێگهی لیستی یهكگرتوی شیعهوه بونهته ئهندامی كۆمهڵه و زۆریان ههڵگری بڕوانامهی ئاكادیمین. ئهمه گۆڕینێكه نهك ههر له عیراق و رۆژههڵاتی ناوهڕاستدا، بهڵكو له هیچ جێیهكی دنیای پێشكهوتوشدا رێژهیهكی بهو ئهندازهیه بۆ ئافرهت تهرخان نهكراوه. له راستیدا ئهم رێژهیهی ژنان له كۆمهڵهی عیراقیدا ئهشێ به شتێكی روكهش، بگره به جۆرێ له دیكۆری تهفرهدانی چاو دابنرێ، چونكه ههندێ لهو ژنانهی بونهته نوێنهر له كۆمهڵهی نیشتمانیی ئیستای عیراقدا، له سهدهی بیستویهكهمدا له بواری یهكسانی ژن و پیاودا، وهكو ژنهكانی ناو حهریمهكانی سهردهمی سوڵتانهكانی عوسمانی و شاههكانی سهفهوی و قاجاری بیر ئهكهنهوه.
سهید عهبدولعهزیز حهكیم له مانگی 12 ی ساڵی 2003 دا بۆ ماوهی یهك مانگ بو به سهرۆكی نۆرهیی "مهجلیسی حوكم" له كۆتایی ئهو مانگهدا له كاتێكدا زۆری ئهندامانی مهجلیس به هۆی ئاههنگهكانی سهری ساڵهوه بهم لاو ئهولادا رۆیشتبون، ههلی به دهرفهت زانی به كهمایهتییهكی پچوك بڕیارێكی گرنگی دا "قانونی ئهحوالی شهخسی" عیراقی ههڵوهشاندهوه، بڕیاری دا ههر مهزهبه به پێی فیقهی تایبهتی خۆی باری كهسایهتی رێك بخا.
دهقی بڕیارهكه به عهرهبی بهم جۆره بو:
قرار (137)
قرر مجلس الحكم بجلسته المنعقدة بتاريخ 29/12/2003 ما يلي:
1. تطبيق أحكام الشريعة الاسلامية فيما يخص الزواج والخطبة وعقد الزواج والاهلية واثبات الزواج والمحرمات وزواج الكتابيات والحقوق الزوجية من مهر ونفقة وطلاق وتفريق شرعي او خلع والعدة والنسب والرضاعة والحضانة ونفقة الفروع والاصول والاقارب والوصية والايصاء والوقف والميراث وكافة المحاكم الشرعية (الاحوال الشخصية) وطبقا لفرائض مذهبه.
2. الغاء كل القوانين والقرارات والتعليمات والبيانات احكام المواد التي تخالف الفقرة (1) من هذا القرار.
3. يعمل به من تاريخ صدوره.
السيد عبدالعزيز الحكيم
رئيس مجلس الحكم
29/12/2003
ئهودهم كه هێشتا جێبهجێ كردن و راگرتن و ههڵوهشاندنهوهی بڕیارهكانی "مهجلیسی حوكم" به دهس حاكمی ئهمهریكی سهفیر پۆل بریمهر بو، بریمهر بڕیارهكهی راگرت. رێكخراوهكانی ئافرهتان و كۆمهڵی شارستانی دژی ئهم بڕیاره راوهستان و، له كۆبونهوهیهكی تری مهجلیسدا، كه زۆرایهتی ئهندامهكانی بهشدار بون، بڕیارهكهیان ههڵوهشاندهوه.
ئیستاش له نوسینهوهی دهستوری ههمیشهییدا ههمان ململانێ دوباره ئهبێتهوه. رهنگه ههندێ له داكۆكیكهرانی ئهم پرۆژهیه، ئهو ژنانه بن كه ئیستا ئهندامی كۆمهڵهی نیشتمانیی عیراقن.
ئهمانه ههندێكن لهو بیروبۆچونه جیاوازانهی چاوهڕێ ئهكرێ له كاتی نوسینی دهستوردا بێنه پێشهوه، بێگومان گهڵێ كێشهی تریش ههن و به رێگاوهن، بهڵام "ململانێی بیروبۆچونهكان" له ناو كۆمیتهی نوسینی دهستور و، دواتر له كۆمهڵهی نیشتمانیی دا، به دهنگدانی زۆرایهتی و كهمایهتی ئهندامان به لادا ئهخرێن یان به پێكهاتن و "سازان"؟
