میكانیزمی نوسینی ده‌ستور
ماده‌ی 61 و بڕگه‌كانی له - ئه‌لف تا زێ - ی قانونی ئیداره‌ی ده‌وڵه‌ت "قاد" هه‌نگاوه‌كانی نوسین و په‌سه‌ندن و كار پێ كردنی ده‌ستوری هه‌میشه‌یی له عیراق دا رون كردۆته‌وه.
كۆمه‌ڵه‌ی نیشتمانیی عیراق ئه‌بێ نوسینی ره‌شنوسی ده‌ستوری هه‌میشه‌یی عیراق ئه‌وپه‌ڕی تا 15 ی 8 ی 2005 ته‌واو بكا و، به شێوه‌یه‌كی فراوان بۆ گفتوگۆ و لێدوان و تاووتوێ كردن له ناو خه‌ڵك‌دا بڵاوی بكاته‌وه، ئینجا بیخاته به‌رده‌م گه‌ل بۆ ریفراندۆم.

ئه‌گه‌ر زۆرایه‌تی ده‌نگده‌رانی عیراق ره‌شنوسی ده‌ستوره‌كه‌یان له ریفراندۆم‌دا په‌سه‌ند، ئه‌وا تا 15 ی 12 ی 2005 سه‌رله‌نوێ هه‌ڵبژاردنی گشتی ئه‌نجام ئه‌درێ و، تا 31 ی 12 ی 2005 ئه‌بێ كۆمه‌ڵه‌ی نیشتمانیی نوێ و حكومه‌تی نوێ‌ی عیراق بۆ چه‌ند ساڵی داهاتو به شێوه‌یه‌كی ئاسایی بكه‌ونه‌ كار.

ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵه‌ی نیشتمانیی عیراق نه‌یتوانی تا 15 ی 8 له نوسینی ده‌ستور ببێته‌وه، سه‌رۆكی كۆمه‌ڵه به ره‌زامه‌ندی زۆرایه‌تی ئه‌ندامه‌كانی ئه‌توانی داوا بكا له ئه‌نجومه‌نی سه‌رۆكایه‌تی ماوه‌كه‌یان بۆ درێژ بكاته‌وه به‌و مه‌رجه‌ی له 6 مانگ تێ نه‌په‌ڕێ.

ئه‌گه‌ر زۆرایه‌تی ده‌نگده‌رانی عیراق، یان دوسێیه‌كی 3 پارێزگای عیراق، ره‌شنوسی ده‌ستوره‌كه‌یان نه‌په‌سه‌ند، كۆمه‌ڵه‌ی نیشتمانیی عیراق هه‌ڵئه‌وه‌شێته‌وه و، تا 15 ی 12 ی 2005 هه‌ڵبژاردن بۆ كۆمه‌ڵه‌ی نیشتمانیی عیراق ئه‌بێ دوباره بكرێته‌وه و كۆمه‌ڵه‌ی نیشتمانی و حکومه‌تی عیراق، كه هه‌ردوكیان درێژ‌ه پێ ده‌ری ماوه‌ی گواستنه‌وه‌ ئه‌بن، ئه‌بێ تا 31 ی 12 ی 2005 كار بگرنه ده‌س. ماوه‌ی ساڵێكیان له به‌رده‌م‌دا ئه‌بێ بۆ نوسینی ده‌ستور و په‌سه‌ندنی له دوه‌مین ریفرندۆم‌دا.

كۆمیته‌ی نوسینی ده‌ستور
رۆژی 10 ی 5 ی 2005 كۆمه‌ڵه‌ی نیشتمانیی عیراق له كۆبونه‌وه‌یه‌كی ته‌رخان كراودا بۆ داڕشتنی ده‌ستوری هه‌میشه‌یی عیراق كۆمیته‌یه‌كی هه‌ڵبژارد كه 55 ئه‌ندامی كۆمه‌ڵه‌كه‌ن. له 161 نوێنه‌ر كه ئاماده‌ی كۆبونه‌وه‌كه بون كۆمیته‌كه‌ 142 ده‌نگی هێناوه. له كۆبونه‌وه‌یه‌كی تردا كۆمیته‌كه ئه‌بێ‌ سه‌رۆك و جێگر‌ی سه‌رۆك و بڕیارده‌رێ بۆ خۆی هه‌ڵبژێرێ.
 له‌و‌ 55 كه‌سه‌ی هه‌ڵبژێردراون بۆ ئه‌ندامه‌تی كۆمیته‌ی نوسینی ده‌ستور‌: 28 یان له نوێنه‌رانی لیستی شیعی و، 15 یان له لیستی كوردستانی و، 8 یان له لیستی عه‌لاوی و، 4 ی تریان له لیستی جۆراوجۆرن.
له‌وانه‌یه‌ زۆریی ژماره‌ی ئه‌ندامه‌كانی و، زۆریی درێژه‌دان به قسه و مشتومڕ و لێدوان كاتی دیاریكراوی كۆمیته‌كه‌ به قسه‌ی دوباره و بێهوده‌وه‌ بكوژێ، ئه‌گه‌ر كۆمیته‌كه نه‌بێته چه‌ند "لاكۆمیته‌یه‌ك" و هه‌ر یه‌كه‌یان بابه‌تێكی ده‌ستوره‌كه بگرێته ئه‌ستۆ. به‌ڵام هه‌وڵدانی هه‌مو لایه‌نه‌كان بۆ به‌شدار بون به‌ ژماره‌ی زۆر نیشانه‌ی گرنگی ئه‌ركه‌كانی كۆمیته‌كه و ناوه‌رۆكی ده‌ستوره‌كه‌یه‌.

چه‌ند سه‌رنجێ له پێكهاته‌ی كۆمیته‌كه:
یه‌كه‌م، لیستی یه‌كگرتوی شیعه به 28 ئه‌ندام به‌شدار بون، ئه‌مه‌ له نیوه زیادتری تێكڕای ئه‌ندامانی كۆمیته‌كه‌یه. له نیوه كه‌متریان داوه به هه‌مو پێكهاته‌كانی تری عیراق، له كورد و سوننه‌ی عه‌ره‌ب و توركمان و كلدۆئاشوری و یه‌زیدی... بۆ ئه‌وه‌ی له هه‌مو ده‌نگدانێك‌دا خۆیان مسۆگه‌ر بن.
له كاتێك‌دا گروپه جیاوازه‌كانی ناو لیستی شیعه له ململانێ‌دا بون بۆ به‌ده‌سهێنانی وه‌زاره‌ت، سیستانی داوای له ئه‌ندامانی لیسته‌كه كرد هه‌ڵپه‌ی وه‌زاره‌ت نه‌كه‌ن به‌ڵكو له كۆمه‌ڵه‌دا به ئه‌ندام بمێننه‌وه خه‌ریكی نوسینی ده‌ستور بن. پێ ئه‌چێ رێنماییه‌كه‌ی سیستانی‌یان جێبه‌جێ كرد بێ.
له هه‌ڵسوكه‌وتی نوێنه‌رانی شیعه‌دا هه‌ست به جۆرێ له "خۆگنخاندنی ئه‌نقه‌ست" ئه‌كرێ بۆ ئه‌وه‌ی ره‌شنوسی ده‌ستور له كاتی دیاریكراودا ئاماده نه‌بێ، تا (به پێ‌ی بڕگه‌ی واوی ماده‌ی 61) سه‌رۆكی كۆمه‌ڵه‌ی نیشتمانیی له 1 ی 8 ی 2005 دا ناچار بێ داوا له ئه‌نجومه‌نی سه‌رۆكایه‌تی بكا 6 مانگی تر ماوه‌ی نوسینی ده‌ستور درێژ بكاته‌وه.
نوێنه‌رانی شیعه له كۆمیته‌كه‌دا ئه‌گه‌رچی هه‌ندێكیان ئاخوندی مێزه‌ر به سه‌رن و هه‌ندێكیان قات و بۆینباخیان له مل دایه، به‌ڵام هه‌مویان سه‌ر به یه‌ك قوتابخانه‌ی ئایدیۆلۆجی دینیی دیارن، كه فیقهی جه‌عفه‌ری‌یه. د عه‌لی ده‌باغ یه‌كێكه له نزیكه‌كانی سیستانی و، جاروبار بیروبۆچونه‌كانی سیستانی بۆ ده‌زگاكانی راگه‌یاندن رون ئه‌كاته‌وه. شێخ هومام حه‌مودی و شێخ جه‌لالی سه‌غیر دو ئاخوندی  ئه‌ندامی سه‌ركردایه‌تی مه‌جلیسی ئه‌علای سه‌وره‌ی ئیسلامی عیراقن، د جه‌واد مالیكی ئه‌ندامی سه‌ركردایه‌تی حیزبی ده‌عوه و، د سامی عه‌سكه‌ری‌یش پێشتر ئه‌ندامی حیزبی ده‌عوه بوه.
شیعه‌ی عیراق، ته‌جروبه‌ی شیعه‌ی ئێرانیان له به‌ر ده‌س دایه‌ بۆ نوسینی ده‌ستور. دوای روخانی شا به هه‌مان شێوه‌ی ئیستای عیراق له لایه‌ن مه‌جلیسێكی هه‌ڵبژێردراوه‌وه "قانونی ئه‌ساسی ئێران" داڕێژرا و، خرایه به‌ر "ریفراندۆم". له ریفراندۆم‌دا په‌سه‌ند كرا و، كه‌وتنه جێبه‌جێ كردنی و، له‌و ساوه كار به‌و قانونه ئه‌كرێ. شیعه‌ی عیراق ژماره‌یه‌كی زۆر پسپۆڕی شاره‌زا و لێزانی قانونیان هه‌یه‌ ئه‌توانن له كاتی نوسینی ده‌ستوردا پرسیان پێ بكه‌ن و كه‌ڵكیان لێ وه‌ر بگرن.

دوه‌م، نوێنه‌رایه‌تی سوننه‌ی عه‌ره‌ب له‌م كۆمیته‌یه‌دا ته‌نیا 2 ئه‌ندامه: عه‌دنان جه‌نابی و عه‌بدوڕه‌حمان نعێمی. سوننه‌ی عه‌ره‌ب به‌وه‌ی له هه‌ڵبژاردن‌دا به‌شداری‌یه‌كی كه‌میان كرد، ژماره‌ی نوێنه‌ره‌كانیشیان به‌و پێ‌یه‌ له كۆمه‌ڵه‌ی نیشتمانیی عیراق‌دا كه‌م و لاوازه. به‌ڵام ئه‌گه‌ر له ئیستاوه ئه‌مه چاره‌سه‌ر نه‌كرێ و، له نوسینی ده‌ستوری هه‌میشه‌یی‌دا به‌شدار نه‌كرێن و بیروبۆچون و قازانجه‌كانیان له به‌ر چاو نه‌گیرێ، له ریفراندۆمی داهاتودا ئه‌توانن ده‌ستور ره‌ت بكه‌نه‌وه و، ببنه هۆی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ی ئیستا و، دوباره كردنه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردنێكی تر بۆ كۆمه‌ڵه‌ی نیشتمانی، ئه‌وسا ئه‌توانن به قورسایی و هێزێكی زۆرتره‌وه بێنه ناو هه‌ڵبژاردن و ناو هۆڵی كۆمه‌ڵه‌ی نیشتمانی و ناو كۆمیته‌ی نوسینی ده‌ستوره‌وه.

سێیه‌م، نوێنه‌رایه‌تی لیستی كوردستانی له‌م كۆمیته‌یه‌دا 15 ئه‌ندامه.
نوێنه‌رانی لیستی كوردستانی له كۆمیته‌كه‌دا بریتی‌یه‌ له: د فوئاد مه‌عسوم، قازی دارا نوره‌دین، د سه‌عدی به‌رزنجی، فه‌ره‌یدون عه‌بدولقادر، د مونزیر فه‌زل، حه‌مید مه‌جید موسا، د حسێن بالیسانی، سه‌ید ئه‌حمه‌د، دیندار نه‌جمان، عادل ناسر، نوری په‌ترۆس، سامی شه‌به‌ك، عه‌بدولخالق زه‌نگه‌نه ، نێرگز مه‌جید، مونیره عه‌بدول.
وه‌كو له ناوی نوێنه‌ره‌كان‌دا ده‌ر ئه‌كه‌وێ، له روی نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌وه: جگه له كورد، عه‌ره‌ب و توركمان و كلدۆئاشوری و، له روی دینی‌‌یه‌وه: موسوڵمانی سوننی و موسوڵمانی شیعی و مه‌سیحی و یه‌زیدی و، له روی بیروباوه‌ڕی سیاسی‌یه‌وه:  دیمۆكرات و لیبرال و ئیسلامی و كۆمۆنیستی تێ دایه...

كورد چۆن به‌شداری نوسینی ده‌ستور بێ؟
سه‌ركردایه‌تی كورد نابێ به ته‌نیا به هیوای ئه‌و 15 كه‌سه‌ی كه چونه‌ته ناو كۆمیته‌ی نوسینی ده‌ستوره‌وه پشتی لێ بكاته‌وه و كاره‌كان به ته‌مای ئه‌وان به جێ بهێڵێ، به‌ڵكو ئه‌بێ له نزیكه‌وه ئاگاداری گفتوگۆ و روداوه‌كانی ناو كۆمیته‌كه بێ و، به وردی چاودێری بكات. نه‌ك له به‌ر ئه‌وه‌ی نوێنه‌ره‌كانی له ئاستی ئه‌و كاره‌دا نین، به‌ڵكو له به‌ر ئه‌وه‌ی ماده‌كانی ئه‌م ده‌ستوره كار له چاره‌نوسی كورد و پاشه‌ڕۆژی سیاسی عیراق ئه‌كه‌ن، له به‌ر ئه‌وه‌ و بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ڵه‌كانی كاتی نوسینی "قاد" دوباره نه‌بنه‌وه، پێویسته:

1. گروپێ له ‌شاره‌زاكانی بواره جیاوازه‌كانی كاروباری قانونی، سیاسی، جوگرافی، مێژویی، ئابوری، رۆشنبیری... له پسپۆڕه‌كانی كورد و عه‌ره‌بی عیراقی، دۆستی كورد، كۆ بكاته‌وه، به‌رده‌وام ئاگایان له گفتوگۆكانی ناو كۆمیته‌كه و داڕشتنی گه‌ڵاڵه‌ی ماده‌كانی بن و، ئامۆژگاری نوێنه‌رانی كورد بكه‌ن و به‌ڵگه‌ و بیانوی قانونی‌یان بۆ ئاماده بكه‌‌ن.

2. چه‌ند پسپۆڕێكی "قانونی ده‌ستوری" له وڵاتانی فیدرالی وه‌كو: كه‌نه‌دا، ئوسترالیا، سویسرا، به‌لچیكا، ئه‌ڵمانیا، ئیسپانیا، ئه‌مه‌ریكا، روسیا، هیندستان، پاكستان... بانگ بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی پرسوڕایان پێ بكه‌ن و، كه‌ڵك له ته‌جروبه‌ی ئه‌وان وه‌ربگرن له بواری: دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵات له نێوان هه‌رێم و ناوه‌ند، موڵكیه‌تی سامانی سروشتی، نواندنی دیپلۆماسی هه‌رێم له ده‌زگای دیپلۆماسی عیراقی و له سه‌فاره‌ته‌كانی‌دا، خۆپاراستنی له هه‌ڕه‌شه‌ی ناوه‌كی و ده‌ره‌كی، پاراستنی كه‌مایه‌تی ره‌گه‌زی و دینیی...

3. ئه‌نجومه‌نی نیشتمانیی كوردستان به وردی چاودێری گفتوگۆكانی ناو كۆمه‌ڵه و ده‌زگاكانی راگه‌یاندن و تاووتوێ كردنی هه‌مو بابه‌ته‌كانی ده‌ستور بكا و له هه‌مو كێشه گرنگه‌كان‌دا بیروڕای خۆی رون بكاته‌وه و، پشتیوانی له باشه‌كانی ده‌رببڕێ و، له سه‌ر چه‌وتی‌یه‌كانی به ده‌نگ بێ.

ئه‌م پرۆسه چاره‌نوسسازه، كه ئاینده‌ی كوردی له سه‌ر بنیات ئه‌نرێ، نابێ له پشتی ده‌رگای داخراوی ژوری كۆبونه‌وه‌كانه‌وه حه‌شار بدرێ، به‌ڵكو ئه‌بێ به‌و په‌ڕی رۆشنی‌یه‌وه له ده‌زگاكانی راگه‌یاندن‌دا بۆ رای گشتی كورد باس بكرێ، به تایبه‌تی ده‌ستور بۆ په‌سه‌ندنی له لایه‌ن خه‌ڵكی عیراقه‌وه، له‌وانه گه‌لی كورد، سه‌ره‌نجام ئه‌خرێته ریفراندۆمه‌وه.