عیراق له چاو ئهوهدا دهوڵهتێكی تازهیه چهند جارێ دهستوری تێدا دانراوه و گۆڕاوه.
جاری یهكهم، قانونی ئهساسی عیراقی.
پرۆژهی ئهم قانونه پسپۆڕی ئینگلیزی نوسیوێتی، له كاتێكدا كه عیراق هیشتا له ژێر دهسهڵاتی ئینگلیزدا بو. "مهجلیسی تهئسیسی عیراق" له 20 ی 7 ی 1924 دا ئهم "قانونی ئهساسی"یه واته دهستوری عیراقی پهسهند و، تا روخانی رژێمی پاشایهتی و دامهزرانی رژێمی جمهوری له 14 ی 7 ی 1958 دا كاری پێ كراوه.
كورد له نوسینی ئهم دهستورهدا هیچ دهستێكی نهبوه، بهڵام له ناو مهجلیسدا له كاتی دهنگداندا دهنگیان بۆ پهسهندنی داوه.
ئهم دهستوره، ئهگهرچی له چاو سهردهمی خۆیدا، ههندێ له مافه بنهڕهتییهكانی هاووڵاتییانی سهلماندوه، بهڵام ئازادی سیاسی و دادی كۆمهڵایهتی له نێوان ههژار و دهوڵهمهندا دابین نهكرد بو.
شاعیری به ناوبانگی عیراق مهعروف رهسافی، كه خۆی چهند جارێ ئهندامی پارلهمانی عیراق بوه، له باسی ئهم دهستورهدا وتویهتی:
علم ودستور ومجلس امه
كل عن المعنی الصحیح محرف
واته: ئاڵایهك و دهستورێك و ئهنجومهنێكی گهل، كه ههمویان له مهعنای راستهقینهیان لادراون.
به درێژایی ئهم سهردهمه كورد له خهباتی سیاسی و چهكداردا بوه بۆ به دهس هێنانی مافهكانی.
شۆڕشهكانی شیخ مهحمود (1923 - 1931)، شۆڕشهكانی بارزان (1930 - 1931) و (1943 - 1945)، راپهڕینی 6 ئهیلولی 1930، خۆپیشاندانهكانی 1948، 1952، 1956... لهم سهردهمهدا بون.
حیزب و رێكخراوه سیاسییهكانی كورد قهدهغه بون و، ئهندامهكانیان ئهگیران و راو ئهنران.
رۆژنامه سیاسییهكان، له بهر ئهوهی بواری دهرچونی قانونییان نهبوه، به نهێنی دهرچون.
جاری دوهم، دهستوری موهقهتی عیراقی.
دوای كودهتای 14 ی تهموزی 1958 كه رژێمی جمهوری راگهیهنرا وهكو یهكێ له نیشانهكانی گۆڕینی سیاسی رژێمی پاشایهتی به جمهوری له 27 ی 7 ی 1958 دا "دهستوری موهقهت" بڵاو كرایهوه. سهرانی حیزبی وهتهنی دیمۆكراتی، به تایبهتی پارێزهر حسێن جهمیل، ئهم دهستورهیان نوسیوه. كامیل چادرچی رێبهری حیزبی وهتهنی دیمۆكراتی بو.
بۆ یهكهمین جار له مێژوی عیراق و دهوڵهتانی تری ناوچهكهدا دهستوری موهقهتی عیراقی دانی نا به بونی كوردا. له مادهی سێیهمیدا نوسی بو: "عهرهب و كورد هاوبهشن لهم نیشتمانهدا، ئهم دهستوره دان ئهنێ به مافی نهتهوهیییاندا له ناو یهكێتی عیراقدا".
له نوسینی پرۆژهی ئهم دهستورهدا كورد دهستی نهبوه، له مادهی دوهمیدا نوسی بوی: "عیراق بهشێكه له نهتهوهی عهرهب" ئهم مادهیه پێچهوانهی مادهی سێیهمی بو، جێگهی ناڕهزایی كورد و هێزه سیاسییهكانی بوه، بهڵام به گشتی هێزه سیاسی و پیشهیییهكانی كورد و رۆژنامه و گۆڤارهكانی و رای گشتی، پشتیوانییان لهم دهستوره كردوه.
لهم سهردهمهدا سهرهتا كورد ههندێ دهسكهوتی سیاسی و رۆشنبیری به دهس هێنا، بهڵام دواتر درێژترین و خوێناویترین شۆڕشی كورد له سهدهی بیستهمدا له ئهیلولی 1961 دا دهستی پێ كرد.
جاری سێیهم، دهستوری موهقهت.
عهبدوسهلام عارف، به كودهتایهكی سهربازی، دهسهڵاتی بهعسی روخاند و وهزارتێكی تازهی له هاوبیره نهتهوهپهرستهكانی خۆی پێك هێنا، ئهویش له 1964 دا دهستورێكی موهقهتی دانا. دهستورهكهی ئهم له چاو دهستورهكانی پێش خۆیدا زۆر دواكهوتو تربو. له مادهی 19 دا نوسی بوی: "عیراقیهكان ههمو یهكسانن له ئاستی قانون و ههموشیان یهكسانن له ماف و فرمانی گشتیدا و لهمهدا هیچ جیاوازییهكیان له نێواندا نیه به هۆی رهگهز و رێچهڵهك و زمان و دینهوه و گشت هاونیشتمانان هاوكاری ئهكهن بۆ پاراستنی قهوارهی ئهم نیشتمانه به عهرهب و كوردهوه. ئهم دهستوره دان ئهنێ به مافی نهتهوهیییاندا له ناو یهكێتی عیراقیدا."
له نوسینی پرۆژهی ئهم دهستورهدا كورد دهستی نهبوه.
لهم سهردهدا، ئهگهرچی ههندێ ماوهی ئاگربڕ و "نهشهڕ و نهئاشتی" تێكهوت، چهوساندنهوهی كورد و وێرانكردنی دێهاتی كورد و نیشتهجێ كردنی عهرهب له كوردستان ههر بهردهوام بو. ئهم سهردهمه قۆناغێكی شومه له جوڵانهوهی سیاسی – چهكداری كوردا، جوڵانهوهی كورد له روی سیاسی و پێشمهرگهیییهوه ناكۆكی تێ كهوت و كهرت بو، له پاڵ شهڕی كورد – عیراق دا شهڕی كورد – كورد دهستی پێ كرد.
جاری چوارهم، دهستوری موهقهت.
بهعس به كودهتایهكی سهربازی له 17 ی 7 ی 1968 دا دهسهڵاتی گرته دهس. دهستورێكی موهقهتی دانا بهلام ئهم دهستوره دوای رێككهوتنی ئازاری 1970 دهسكاری كرا بهو جۆرهی دانی نابو بهوهدا كه: "گهلی عیراق پێك دێ له دو نهتهوهی سهرهكی عهرهب و كورد..."
ئهگهرچی بهعس له دهستوری عیراق دا ئهوهی سهلماند بو كه كورد و عهرهب دو نهتهوهی سهرهكین گهلی عیراق پێك ئههێنن، بهڵام لهم سهردهمهدا:
گهورهتری كارهساتی نهتهوهیی، تهعریب، تههجیر، تهرحیل، ئهنفال، كیمیاباران، تێكدانی سروشتی كوردستان، ههڵتهكاندنی بنچینهكانی ئابوری دێهات و ههڵوهشاندنی تهونی كۆمهڵایهتی كۆمهڵی كوردستان، به سهر كوردا هات.
ئهم دهستوره تا روخانی بهعس له 9 ی 4 ی 2003 دا به موهقهتی مایهوه.
هیچ كام لهم دهستورانه:
• نهیتوانی كۆمهڵێ بهێنێته بهرههم ناسنامهی "دهوڵهت – نهتهوه" یا "نهتهوه – دهوڵهت" ی عیراقی ههبێ و، "ههستی هاووڵاتیبونی عیراقی" له ناخی دانیشتوانی عیراقدا بخوڵقێنێ.
• نهیتوانی كێشهكانی چهساندنهوهی نهتهوهیی، ههڵاواردنی رهگهزی، جیاوازی تائیفی، ناكۆكی چینایهتی، چارهسهر بكات و، ئاشتی كۆمهڵایهتی و تهبایی سیاسی، له ناو كۆمهڵی عیراقی دا دابمهزرێنێ.
• نهیتوانی گهشهكردنی ئابوری و، نزمترین ئاستی خۆشیی گوزهران و ئاسودهیی ژیان، بۆ دانیشتوانی عیراق دابین بكات، سهرهڕای ئهوهی عیراق یهكێك بو له وڵاته ههره زهنگینهكانی جیهان له نهوت و غاز و ئاو و ئهرزی كشتوكاڵ دا.
• نهیتوانی ئاسایشی ناوخۆی عیراق و ئاسایشی دهرهوهی دابین بكا، له كاتێكدا بهشێكی زۆری داهاتی عیراق بۆ ئاسایشی ناوهكی و دهرهكی به فیڕۆ ئهڕۆیشت و، عیراق یهكێ له گهورهترین دامهزراوه جهنگییهكانی ناوچهكه و گهورهترین داوودهزگای پۆلیسی و سهركوتكردنی ههبو.
دوای روخانی بهعس بۆشایییهكی دهستوری دروست بو. دهسهڵاتی داگیركهری ئهمهریكی ویستی ئهم بۆشاییه به نوسینی دهستورێكی نوێ پڕ بكاتهوه. كه "مهجلیسی حوكم" دروست بو، مهجلیسی حوكم لهو بارهیهوه خهریك بو، بهڵام مهرجهعی باڵای شیعه سهید عهلی سیستانی فتوای دا كه دهستور ئهبێ له لایهن نوێنهرانی ههڵبژێردراوی دانیشتوانی عیراقهوه بنوسرێ. فتواكهی سیستانی رێی بڕی له ههر تهقهلایهك بۆ نوسینی ههر دهستورێ، ههمیشهیی یا كاتیی بێ، بۆیه مهجلیسی حوكم قانونێكی دانا ناو نرا "قانونی ئیدارهی دهوڵهت بۆ ماوهی گواستنهوه". به پێی ئهو قانونه رێوشوێنی ههڵبژاردنی كۆمهڵهی نیشتمانیی عیراق و ئهنجومهنی سهرۆكایهتی و ئهنجومهنی وهزیران و نوسینی دهستور دیاری كرا.
له 30 ی 1 ی 2005 دا ههڵبژاردنی گشتی بۆ ههڵبژاردنی 275 ئهندامی كۆمهڵهی نیشتمانیی عیراق و بۆ ههڵبژاردنی 111 ئهندامی ئهنجومهنی نیشتمانیی كوردستان و بۆ ههلبژاردنی ئهنجومهنی ههمو پارێزگاكانی عیراق ئهنجام درا.
له 6 ی 4 ی 2005 دا كۆمهڵهی نیشتمانیی عیراق به زۆرایهتی 227 دهنگ له كۆی 257 دهنگ "ئهنجومهنی سهرۆكایهتی" ههڵبژارد. جهلال تاڵهبانی به سهرۆكی كۆمار و عادل عهبدولمههدی به جێگری یهكهم و غازی یاوهر به جێگری دوهم.
له 7 ی 4 ی 2005 دا ئهنجومهنی سهرۆكایهتی له بهردم كۆمهڵهی نیشتمانییدا سوێندی یاسایییان خوارد و، ههمان رۆژ د ئیبراهیم جهعفهرییان راسپارد ئهنجومهنی وهزیران پێك بهێنێ.
له 28 ی 4 ی 2005 دا سهرۆكی وهزیران و جێگرهكانی و وهزیرهكانی، له كۆی 185 ئهندام كه ئامادهی كۆبونهوهكه بون 180 دهنگیان به دهس هێنا.
له 3 ی 5 ی 2005 دا ئهندامانی وهزارهت "سوێندێكی قانونی ناتهواویان" له بهردهم كۆمهڵهی نیشتمانیی عیراقدا خوارد. له سوێندهكه رستهی "نیزامی دیمۆكراتی فیدرالی" لێ دهرهێنرا بو.
له 10 ی 5 ی 2005 دا كۆمهڵهی نیشتمانیی عیراق له ناو ئهندامهكانی خۆیدا 55 كهسی ههڵبژارد به ئهندامی كۆمیتهی نوسینی دهستور.
بهمجۆره پرۆسهی نوسینی دهستوری ههمیشهیی عیراق، یان به واتهیهكی تر "پرسی دهستور"، دهستی پێ كرد.
